‫تأثیر پلت بایندر و چربی خوراک بر کیفیت و دوام پلت

چکیده

پلت سازی ذرات خوراک باعث افزایش راندمان خوراک و درنتیجه کاهش هزینه‌های پرورشی می‌شود. این صرفه اقتصادی می‌تواند به دلیل کاهش هدر رفت دان، افزایش تراکم مواد مغذی، عدم مصرف خوراک به صورت انتخابی، کاهش زمان و انرژی در هنگام خوراک‌دهی، کاهش سطح خاکه، کاهش سموم، تأثیر بر قابلیت هضم پروتئین و نشاسته و افزایش خوش‌خوراکی باشد. از مزایای پلت کردن می‌توان به کاهش حالت آردی و گرد غباری جیره، افزایش خوش‌خوراکی، کاهش اتلاف در خوراک، کاهش مصرف انتخابی خوراک اشاره کرد. این مطالعه با هدف بررسی سطوح پودر چربی، روغن و دو نوع پلت بایندر (بنتونیت و سریز) بر شاخص کیفیت فیزیکی و شاخص دوام پلت (PDI)، به مدت 75 روز، در کارخانه‌ خوراک دام گهردانه شرق انجام شد. مشخص شد استفاده از پلت‌بایندر هنگامی روغن و پودر چربی به جیره افزوده شود سبب بهبود در مشخصات فیزیکی پلت تولید شده می‌گردد.

مقدمه

صنعت فرآوری خوراک دام یکی از روش‌های بهینه‌سازی بازده استفاده از خوراک توسط دام است که در بسیاری از کشورهای پیشرفته، مورد استفاده قرار می‌گیرد. این فناوری در صنعت پرورش طیور کشور ما نیز پیشرفت قابل‌توجهی داشته است، نیمی از خوراک مورد استفاده در تغذیه طیور به صورت فرآوری شده به دست می‌آید. فناوری‌های تهیه خوراک به شکل کرامبل، بلوک خوراک کامل و خوراک کامل فشرده به شکل پلت ازجمله روش‌های فرآوری خوراک‌های مورد استفاده در واحدهای پرورش دام و طیور کشور هستند. در شکل آردی خوراک، اجزای آن آسیاب و با یکدیگر مخلوط می‌شوند؛ در این شکل پرنده اجزا خوراک را به‌راحتی تشخیص نمی‌دهد. جیره آردی یا مش ارزش غذایی پایین‌تری نسبت به سایر اشکال خوراک دارد و سبب یکنواختی بیشتر و مرگ‌ومیر کمتری می‌شود. پلت کردن پرکاربردترین روش فرآوری حرارتی در صنعت طیور است. هدف از فرآیند پلت سازی، متراکم کردن ذرات مواد با به شیوه مکانیکی، در ترکیب با رطوبت، فشار و دما است؛ که در این فرآیند با اعمال تدریجی فشار، ذرات گسسته ماده، به یكدیگر متصل شده و با کاهش حجم فضای خالی بین ذرات، چگالی ماده افزایش می‌یابد. در این روش، خوراک‌ مخلوط شده، بعد از ذخیره شدن در مخازن مشخصی با عبور قسمت تغذیه‌کننده و کاندیشنر و عمل‌آوری با بخار، از طریق انتقال دهنده‌ داخل کاندیشنر به داخل حفره پلت سازی منتقل می‌شود. با عبور خوراک بخار دیده و مرطوب از طریق سوراخ‌های حلقه مشبک و تیغه‌های قرار گرفته در بیرون این حلقه، تعیین می‌شود. پلت‌های تعیین شده از مسیر مشخصی وارد دستگاه خنک کننده شده و حرارت و رطوبت آن گرفته می‌شود. فرآیند پلت کردن شامل چندین مرحله می‌باشد. با دریافت مواد خام، آسیاب یا کاهش اندازه ذرات، میکس کردن اجزای خوراک، حرارت دادن یا عملیات حرارتی (شکل‌دهی پلت)، بسته‌بندی و ذخیره‌سازی شروع می‌شود و با بارگیری خاتمه می‌یابد Abdollahi et al., 2013)). مصرف خوراک، عامل اصلی محرک افزایش وزن بدن است و افزایش مصرف خوراک، هدف اصلی برای پلت کردن جیره جوجه‌های گوشتی است. پلت کردن میزان هضم نشاسته را از طریق افزایش سطح ژلاتینه کردن گرانول‌های نشاسته بالا می‌برد. پلت کردن سبب جلوگیری از جداسازی اجزای خوراک شده که موجب می‌شود پرندگان جیره غذایی کامل و غلظت متعادل از مواد مغذی را دریافت کنند. از مزایای دیگر پلت کردن می‌توان به کاهش حالت آردی و گرد و غباری جیره، افزایش خوش‌خوراکی، کاهش اتلاف در خوراک، کاهش مصرف انتخابی خوراک اشاره کرد (Dehghan-Banadaky et al., 2007). پلت کردن، از انتخاب ذرات بزرگ‌تر توسط طیور، پرت خوراک به خارج از فیدر و افزایش پرت خوراک جلوگیری می‌کند. پرندگانی که خوراک پلت استفاده کردند، زمان و انرژی کمتری را برای مصرف خوراک صرف کردند و مواد مغذی بیشتری به ازای هر واحد انرژی مصرفی نسبت به آن‌هایی که از خوراک آردی دریافت کردند (Abdollahi et al., 2013). پلت کردن جیره غذایی سبب متعادل شدن نسبت پروتئین به انرژی و تغییر غلظت مواد مغذی می‌شود که با تأثیر روی خوراك و اسیدهای آمینه مصرفی، افزایش وزن و بـازدهی گوشت سینه را بهبـود خواهـد داد (Noll., 2002). با مصرف جیره‌های پلت وزن بدن جوجه‌ها‌ی گوشتی افزایش می‌یابد و تقریباً نیمی از افزایش وزن به دست آمده به دلیل افزایش غلظت جیره‌های پلت شده می‌باشد. از طرف دیگر عامل مهم که در افزایش وزن طیور با مصرف جیره‌های پلت شده مؤثر می‌باشد تغییرات شیمیایی است که درنتیجۀ حرارت دادن و فشار در طی فرآیند پلت سازی ایجاد می‌شود. همچنین پلت سازی خوراک پرت کمتری را ایجاد می‌کند و ذرات خوراک به میزان کمتری از منقار پرنده روی بستر می‌ریزد (Jensen., 2000). در واقع بخشی از اثرات مثبت پلت بر عملکرد طیور گوشتی به دلیل بهبود قابلیت هضم مواد مغذی (Zelenka., 2003)، افزایش مصرف خوراک، افزایش زمان استراحت جوجه‌های گوشتی (کاهش مصرف انرژی جهت نگهداری) و افزایش قابلیت دسترسی انرژی خالص برای تولید می‌باشد (McKinney and Teeter., 2004). پلت باعث حفظ 15 تا 20 درصد هزینه‌های خوراک جوجه‌ها، چگالی مواد مغذی بیشتر، افزایش در دسترس بودن ویتامین E و B12 و همچنین موجب بهبود قابلیت هضم و ارزش انرژی متابولیسمی برخی از مواد می‌شود. در نتیجه، فرآِیند پلت کردن با ایجاد بازده غذایی عالی باعث افزایش عملکرد حیوانات می‌شود (Chewning et al., 2012).

در این پژوهش مشخص شد استفاده از دو سطح پودر چربی (5 و 10 کیلوگرم)، دو سطح روغن (7 و 14 کیلوگرم) و دو نوع پلت بایندر (بنتونیت، سریز و هردو) به طور معنی‌داری بر PDI  دوره‌های آغازین و پایانی خوراک طیور تاثیر گذار هستند. در هر دو دوره سطوح پایین‌تر پودر چربی (5 کیلوگرم) و روغن (7 کیلوگرم) میانگین PDI و کیفیت فیزیکی پلت بیشتری داشتند. همچنین مشخص شد روغن‌های گیاهی اضافه شده با میکسر اثر منفی (مقدار 40-) بر کیفیت فیزیکی پلت خوراک داشتند (Thomas et al., 2001). افزایش سطوح روغن سویا از 5/1 به 3 درصد، سبب کاهش 21 درصدی PDI شد (Pope., 2016).  به طور مشابه با افزایش مقدار چربی از 1 به 18/2 درصد به میکسر شاخص دوام پلت تا 13 درصد کاهش یافت (Loar and Corzo., 2011). این امر می‌تواند به این علت باشد که روغن سبب کاهش نیرو در روزنه‌های دای می‌شود، درنتیجه باعث تولید پلت با کیفیت پایین‌تر خواهد شد. از طرفی سطوح بالای روغن روی ذرات خوراک پوششی ایجاد می‌کند که از نفوذ بخار به داخل ذرات و همچنین از ژلاتینه شدن نشاسته جلوگیری می‌کند Lowe ., 2005)). به همین دلیل است که هنگام فرموله کردن خوراک باید به تاثیر منفی اجزا آن توجه کرد؛ چراکه ممکن است بعضی عناصر دارای ارزش اقتصادی باشند اما برای خوراک پلت مضر هستند و نباید در پلت از آن‌ها استفاده کرد. به عنوان مثال برای بالا بردن کالری خوراک می‌توان از چربی استفاده کرد اما به دلیل تاثیرات منفی که چربی بر خوراک پلت می‌گذارد می‌توان آن را حذف کرد و یا مقدارش را کاهش داد(McKinney et al.,2004).

PDI خوراک پلت با حذف چربی از مخلوط خوراک بهبود می‌یابد. چربی با ایجاد لغزندگی، فشار داخل دای و به دنبال آن کیفیت پلت را کاهش می‌دهد. در مطالعات گذشته مشخص شده است که لغزندگی ایجاد شده نرخ تولید دستگاه پلت را افزایش و میزان مصرف انرژی توسط دستگاه را کاهش می‌دهد که البته این حالت با چربی طبیعی موجود در خوراک اتفاق نمی‌افتد و فقط چربی اضافه شده به خوراک سبب این اتفاق می‌گردد؛ اما استفاده از سیستم‌های افزودن چربی بعد از تولید پلت می‌تواند کیفیت آن را افزایش دهد. چربی به وسیله اسپری شدن بعد از خروج پلت از دای اضافه می‌گردد و می‌تواند تا حدود 4 درصد جذب پلت شود (Corzo., 2014).

در این مطالعه تاثیر پودر چربی نسبت به روغن سبب تولید پلت با کیفیت بالاتری شد؛ مطابق با این نتیجه در مطالعات دیگر نیز مشخص شده است انواع مختلف چربی تاثیر متفاوتی بر کیفیت پلت دارد (Zimonja et al., 2007). همچنین مشخص شد استفاده از 5/0 درصد کلسیم لیگنوسولفات به تیمارهای حاوی 3 درصد روغن سویا کیفیت پلت را افزایش می‌دهد (Abadi et al., 2019). با ارزیابی 2 نوع چربی (روغن سویا و پودر چربی اشباع حاوی 65٪ اسید پالمتیک) در 2 سطح (5/2 یا 5 درصد) بر PDI جیره جوجه‌های گوشتی مشخص شد گنجاندن پودر چربی باعث افزایش ژلاتینه شدن نشاسته و بهبود نتایج PDI در مقایسه با روغن سویا شد. ثابت شده است که روغن سویا باعث ایجاد مشکلات لایه‌ای و در نتیجه کاهش ژلاتینه شدن دانه‌های نشاسته می‌شود، در حالی که نقطه ذوب نسبتاً بالاتر پودر چربی کلسیمی نسبت به روغن سویا اجازه می‌دهد تا بخار به اجزای خوراک نفوذ بیشتری داشته باشد (Zimonja et al., 2007). در واقع، ایجاد پل‌های جامد به عنوان یکی از مکانیسم‌های اتصال، احتمالاً کیفیت فیزیکی پلت را در جیره‌های حاوی پودر چربی افزایش داده است (Kaliya and Morey., 2009). مطابق با تحقیقات قبلی، وجود گلیسرول در پودر چربی (تقریباً 10٪) که به عنوان امولسیفایر یا سورفکتانت عمل می‌کند می‌تواند PDI را بهبود بخشد. افزودن گلیسرول مصنوعی (05/0 درصد در جیره) به عنوان یک امولسیفایر به طور قابل‌توجهی رطوبت خوراک خارج شده از کاندیشنر، ژلاتینه شدن نشاسته خوراک و PDI را افزایش می‌دهد؛ بنابراین، به نظر می‌رسد که پودر چربی در مقایسه با جیره‌های مبتنی بر روغن دارای خواص امولسیفایر است که مشکل لایه‌ای را کاهش می‌دهد و احتمالاً منجر به ژلاتینه شدن بهتر نشاسته می‌شود. متخصصان تغذیه طیور هنوز به منابع چربی برای فرموله کردن جیره‌های با چگالی انرژی بالا نیاز دارند؛ اما با توجه به افزایش قیمت چربی و اثر مضر چربی اضافه شده به خوراک بر ماندگاری پلت، باعث شده است میزان چربی اضافه شده در جیره طیور را کاهش دهند (Tavernari et al., 2013).

با توجه به نتایج آزمایش مشخص شد با افزودن پلت بایندر به تیمارها مقدار  PDI و کیفیت فیزیکی افزایش می‌یابد اما از نظر نوع پلت بایندر اختلاف زیادی بین تیمارهای مورد آزمایش در روزهای مختلف مشاهده نشد، البته می‌توان به صورت کلی بیان کرد که در روزهای آزمایشی مختلف میانگین‌های متفاوتی برای هر تیمار وجود داشت که از نظر عددی اختلاف زیادی با هم نداشتد. مشابه با نتایج مطالعه حاضر با بررسی مطالعات گذشته مشخص شد در تیمارهایی که دارای سه درصد پودر چربی کلسیمی بدون پلت بایندر بودند PDI کاهش پیدا کرد که این نتایج هم راستا با نتایج مطالعه حاضر است. همچنین افزودن 5/1 درصد پودر کلسیم به همراه 2 درصد بنتونیت شاخص‌های کیفیت پلت را افزایش داد (Abadi et al. 2019). در یک مطالعه افزودن چربی به همراه لیگنوسولفات کلسیم به عنوان پلت بایندر سبب افزایش دمای پلت پس از اکستروژن و افزایش کیفیت پلت شد (Corey et al., 2014). پاسخ‌های مختلف هر پلت بایندر به محدوده‌های مختلف روغن و پودر چربی نشان می‌دهد که پلت بایندرها باید مطابق با انواع و سطوح چربی مخلوط شده انتخاب شوند.

نتیجه‌گیری

چربی پلت را سست می‌کند:

هرچه مقدار روغن یا پودر چربی را در فرمول خوراک افزایش دهید، پلت‌ها شکننده‌تر شده و خاکه بیشتری تولید می‌کنند.

ضرورت استفاده از پلت‌بایندر(پلت‌چسبان):

در جیره‌هایی که از پودر چربی و روغن استفاده می‌شود، استفاده از پلت‌بایندر کاملاً ضروری است؛ حذف آن باعث افت شدید کیفیت و متلاشی شدن پلت‌ها می‌شود.

رعایت تعادل در فرمولاسیون:

برای داشتن پلت‌های باکیفیت و بادوام، بهتر است چربی جیره را در سطوح پایین‌تر نگه داشته و افت کیفیت ناشی از آن را با پلت‌بایندرهای مناسب جبران کنید.

جمع‌بندی کاربردی:

چربی دشمن فیزیکی کیفیت پلت است. برای تولید خوراکی با حداقل خاکه و دوام بالا، در جیره‌های چرب حتماً از پلت‌بایندر استفاده کنید و تا حد امکان از افزودن مقادیر بیش از حد روغن و پودر چربی درون میکسر (پیش از پلت‌سازی) خودداری نمایید.

منابع

Abadi, M. H. M. G., et al. (2019). “Effects of feed form and particle size, and pellet binder on performance, digestive tract parameters, intestinal morphology, and cecal microflora populations in broilers.” Poultry Science 98(3): 1432-1440.

Abdollahi, M., et al. (2013). “Pelleting of broiler diets: An overview with emphasis on pellet quality and nutritional value.” Animal feed science and technology 179(1-4): 1-23.

Chewning, C. G., Stark, C. R., & Brake, J. (2012). Effects of particle size and feed form on broiler performance. Journal of Applied Poultry Research, 21(4), 830-837.

Corey, A. M., Wamsley, K. G. S., Winowiski, T. S., & Moritz, J. S. (2014). Effects of calcium lignosulfonate, mixer-added fat, and feed form on feed manufacture and broiler performance. Journal of Applied Poultry Research, 23, 418–428.

Corzo, A. (2014). Effects of varying conditioning temperature and mixer-added fat on feed manufacturing efficiency, 28-to 42-day broiler performance, early skeletal effect, and true amino acid digestibility. Journal of Applied Poultry Research, 23(3), 444-455.

Dehghan-Banadaky, M., Corbett, R., & Oba, M. (2007). Effects of barley grain processing onproductivity of cattle. Animal Feed Science and Technology, 137(1-2), 1-24.

Jensen, L. S. (2000). Influence of pelleting on the nutritional needs of poultry. AsianAustralia Journal Animal Science. 13: 35–46.

Kaliyan, N. and Morey, R.V., (2009). Factors affecting strength and durability of densified biomass products. Biomass and bioenergy, 33(3), pp.337-359.

Loar, R. E., II, and A. Corzo. (2011). Effects of feed formulation on feed manufacturing and pellet quality characteristics of poultry diets. Worlds Poult. Sci. J. 67:19–28.

Lowe, R. (2005). Judging pellet stability as part of pellet quality. AFMA Matrix (South Africa).

McKinney, L. J., & Teeter, R. G. (2004). Predicting effective caloric value of nonnutritive factors: I. Pellet quality and II. Prediction of consequential formulation dead zones. Poultry science, 83(7), 1165-1174.

Noll, S.L. 2002. Feeding for live performance and breast meat yield. J. E-Digest., 2:10.

Pope, J. T. (2016). Alternative Methods in Feed Manufacturing Affecting Pelleting Parameters and Broiler Live Performance.

Tavernari, F. D. C., de LIMA, G. J. M. M., LOPES, L. D. S., MANZKE, N., PIRES, P. D. S., & VERNIZ, V. (2013). Evaluation of crude glycerin on pellet mill production efficiency. In Embrapa Suínos e Aves-Resumo em anais de congresso (ALICE). In: PSA ANNUAL MEETING, San Diego. Abstracts… Champaign: Poultry Science Association,. 134. Publicado no Poultry Science, v. 92, E-Suppl. 1.

Thomas, M., W. Rijm, and A. F. B. Van der Poel. )2001(. Functionality of raw materials and feed composition. Pages 87–102 in Feed Manufacturing in the Mediterranean Region. Improving Safety: From Feed to Food. CIHEAM, Zaragoza, Spain.

Zelenka, J. (2003). Effect of pelleting on digestibility and metabolisable energy values of poultry diet. Czech Journal of Animal Science, 48(6), 239-242

Zimonja, O., Stevnebø, A., & Svihus, B. (2007). Nutritional value of diets for broiler chickens as affected by fat source, amylose level and diet processing. Canadian Journal of Animal Science, 87(4),553-562