چکیده

سندرم آسیت یا فشارخون ریوی یک مشکل جدی در جوجه‌های گوشتی است که تأثیر قابل‌توجهی بر اقتصاد صنعت طیور دارد. ازآنجایی‌که رشد سریع، عامل اصلی مستعد شدن جوجه‌های گوشتی به این سندروم است، استفاده از روش‌هایی مانند محدودیت خوراک یا مواد مغذی در سنین پایین (کیفی یا کمی) یا محدودیت نور به‌منظور کاهش سرعت رشد، می‌تواند تأثیر عمده‌ای بر بروز آسیت داشته باشد. هدف از این بررسی درک بهتر عوامل ایجادکننده بیماری آسیت و استفاده از راه‌حل‌های تغذیه‌ای موجود برای کاهش بروز و جلوگیری از خسارات اقتصادی ناشی از این سندرم می‌باشد.

مقدمه

بهبودهای ژنتیکی و تغذیه‌ای باعث افزایش نرخ رشد و کاهش ضریب تبدیل خوراک (FCR) جوجه‌های گوشتی تجاری مدرن شده است (6). آسیت یا فشارخون ریوی (PHS) در اثر تعامل بین عوامل ژنتیکی، محیطی، تغذیه‌ای و فیزیولوژیکی ایجاد می‌شود (5). ظرفیت ریوی و قلبی جوجه‌های گوشتی مدرن بسیار مشابه سویه‌های گوشتی قدیمی است که سیستم قلبی ریوی را مجبور می‌کند تا بسیار نزدیک به حد فیزیولوژیکی خود کار کند (1). اختلال در عرضه اکسیژن، توسعه بسیاری از مکانیسم‌های جبرانی در سیستم‌های قلبی ریوی را تحریک می‌کند که به‌نوبه خود باعث ایجاد سندرم آسیت می‌شود (5). طبق یافته‌های محققین، مهم‌ترین فاکتور در بروز سندرم آسیت هیپوکسی می‌باشد. هیپوکسی به‌عنوان کاهش دسترسی به اکسیژن اتمسفر (کاهش فشار جزئی اکسیژن) تعریف می‌شود که با افزایش ارتفاع رخ می‌دهد. ارتفاع زیاد، دمای پایین و نمک اضافی در آب آشامیدنی باعث افزایش هیپوکسی می‌شود. نمک اضافی در آب آشامیدنی جوجه‌های گوشتی، می‌تواند با افزایش برون‌ده قلبی و جریان خون در ریه‌ها و کاهش تغییر شکل گلبول‌های قرمز باعث آسیت شود (4). شیوه‌های مدیریتی برای ایجاد محیط گرمایی خنثی، محدود کردن سرعت رشد، استفاده از آنتی‌اکسیدان‌ها و اسیدهای چرب امگا 3، می‌تواند احتمال بروز آسیت را کاهش دهد (5).

آسیت

در مورد سندرم آسیت و اتیولوژی مربوطه از سال 1957 به بعد مطالعات زیادی انجام‌گرفته است. در سال 1968 برای اولین بار، وقوع این سندرم در گله‌های گوشتی که در ارتفاعات بولیوی پرورش داده‌شده بودند گزارش شد. ولی امروزه در گله‌هایی که در مناطق هم‌سطح دریا نیز پرورش می‌یابند اتفاق می‌افتد. بیشترین میزان بروز سندرم آسیت در پرندگان با رشد سریع مشاهده‌شده است. اوج مرگ‌ومیر ناشی از آسیت در پایان دوره رشد رخ می‌دهد (6). توزیع این بیماری بسیار گسترده است و میزان بروز این بیماری در سال‌های اخیر رو به افزایش بوده است که خسارات اقتصادی زیادی را به صنعت جهانی طیور وارد کرده است (3). جوجه‌های گوشتی با رشد سریع ممکن است سوخت‌وساز زیادی داشته باشند و همین موضوع نیاز به اکسیژن را در آن‌ها افزایش می‌دهد؛ درنتیجه سیستم گردش خون ریوی که برای بهبود میزان اکسیژن در خون سرخرگی عمل می‌کند، باعث ایجاد یک فشار مضاعف روی عمل قلب در یک حد بحرانی می‌شود و همین فشار باعث ایجاد نارسایی قلبی (بزرگ شدن بطن راست) و آسیت می‌گردد (شکل 1).

عوامل مؤثر بر شیوع آسیت:

1. عوامل ژنتیکی

در طیور با سرعت رشد سریع‌تر احتمال ابتلا به آسیت بیشتر است. ازنظر ژنتیکی، جوجه‌های گوشتی امروزی به‌ویژه جوجه‌های گوشتی نر، بیشتر مستعد ابتلا به آسیت هستند. کل مرگ‌ومیر ناشی از آسیت در لاین‌های والدین مذکر بیشتر گزارش‌شده است. نشان داده‌شده است که بیشترین بروز آسیت در جوجه‌های گوشتی رخ می‌دهد که FCR کم را با سرعت رشد سریع ترکیب می‌کنند؛ درحالی‌که در جوجه‌های گوشتی با رشد آهسته‌تر یا FCR بالاتر، بروز آسیت بسیار کمتر بود (5).

2. عوامل فیزیولوژیکی

ظرفیت ریه همیشه نیازهای اکسیژن لازم برای رشد سریع را برآورده نمی‌کند و منجر به اختلال در توانایی تنظیم تعادل انرژی در شرایط شدید، مانند دمای پایین محیط یا ارتفاع بالا می‌شود. اگر ریه مرغ با سرعت کمتری نسبت به بقیه بدن رشد کند، می‌تواند منجر به هیپوکسی و آسیت شود (شکل 2)؛ بنابراین، انطباق شیوه‌های مدیریت خوب برای جوجه‌های گوشتی با رشد سریع حیاتی است. پرورش‌دهندگانی که مشکلات مکرر آسیت دارند ممکن است کنترل سرعت رشد اولیه را مفید بدانند (5).

3. عوامل محیطی:

3.1 ارتفاع از سطح دریا

بارزترین عامل محیطی که در بروز آسیت نقش دارد ارتفاع زیاد است. هنگامی‌که پرندگان در معرض سطوح پایین اکسیژن اتمسفر (ارتفاع بالا) قرار می‌گیرند، رگ‌های خونی ریوی منقبض می‌شوند و مقاومت عروق ریوی افزایش می‌یابد. این افزایش فوری فشار شریان ریوی می‌تواند باعث هیپرتروفی بطن راست و درنهایت منجر به سندرم آسیت شود. در این شرایط، تهویه صحیح و تأمین حداکثر اکسیژن برای گله بسیار مهم است (5).

3.2 دماهای سرد

دمای سرد با افزایش نیازهای متابولیک اکسیژن و افزایش فشارخون ریوی باعث افزایش آسیت می‌شود (6). حفظ دمای مناسب جهت جوجه‌ریزی به‌منظور پیشگیری از آسیت حیاتی است. دمای صحیح و کنترل‌شده (شکل 3) در حین پرورش، همراه با حداقل برنامه تهویه خوب از زمان قرار دادن، به کاهش و در برخی موارد از بین بردن مشکلات آسیتی کمک می‌کند (5).

3.3 کیفیت هوا و تهویه

تأثیرگذارترین عامل محیطی مؤثر بر آسیت در جوجه‌های گوشتی، محتوای اکسیژن هوای واردشده به مرغداری است. تهویه و مدیریت نامناسب بستر در مرغداری‌ها منجر به اکسیژن محیطی کم و گازهای سمی بالاتر (مونوکسید کربن، دی‌اکسید کربن یا آمونیاک) می‌شود که ممکن است اثرات مضری بر سیستم تنفسی یا قلبی عروقی پرندگان داشته باشد و باعث رشد آسیت شود. نرخ‌های تهویه باید هوای کافی برای پر کردن اکسیژن مصرفی و اطمینان از حذف کافی گازهای زائد را تأمین کنند. مدیریت صحیح بستر در ارتباط با تهویه مناسب، به حفظ کیفیت هوا کمک می‌کند (5).

4. عوامل تغذیه‌ای

تغذیه جوجه‌های گوشتی با جیره‌های غلیظ یا با چگالی بالا در مقایسه با جیره‌های رقیق‌شده یا کم‌چگالی، به دلیل افزایش سرعت متابولیسم و متعاقباً افزایش تقاضای اکسیژن، به‌طور مؤثرتری باعث ایجاد آسیت می‌شود. گزارش‌های مربوط به تأثیر محتوای پروتئین رژیم غذایی بر بروز سندرم آسیت متناقض هستند. کاهش محتوای پروتئین رژیم غذایی با کاهش کاتابولیسم پروتئین، نیاز اکسیژنی و درنتیجه بروز آسیت را کاهش می‌دهد. مبنای نظری این بیانیه، این فرض است که یک پرنده در طول کاتابولیسم 1 گرم پروتئین، تقریباً 1 لیتر اکسیژن مصرف می‌کند. از سوی دیگر، آزمایش‌های میدانی نتایج متناقضی را به همراه داشت. ماکسول و رابرتسون (1998) مشاهده کردند که مرگ‌ومیر درواقع زمانی افزایش می‌یابد که محتوای پروتئین جیره جوجه‌های گوشتی کاهش می‌یابد. Buys و همکاران (1998) همچنین قادر به کاهش بروز مرگ‌ومیر ناشی از آسیت با کمک یک رژیم غذایی با پروتئین بالا بودند (5).

کنترل و پیشگیری از آسیت:

هر عاملی که فشارخون را کاهش دهد، ممکن است به کنترل آسیت کمک کند. از رویکردهای تغذیه‌ای می‌توان برای کاهش مرگ‌ومیر ناشی از آسیت استفاده کرد (6). دست‌کاری ترکیب جیره و یا سیستم تخصیص خوراک، می‌تواند تأثیر عمده‌ای بر بروز آسیت داشته باشد. در بیشتر موارد، چنین تغییراتی در برنامه تغذیه از طریق تأثیر آن‌ها بر سرعت رشد، آسیت را تحت تأثیر قرار می‌دهد (5).

محدودیت خوراک

از سال 1950 تا امروز، رشد گله‌های گوشتی 3 برابر افزایش‌یافته است که به دنبال رشد سریع، اختلالات متابولیکی ازجمله وقوع سندرم آسیت نیز بیشتر شده است (شکل 4). محدودیت خوراک باعث کاهش رشد در یک‌زمان بحرانی در چرخه زندگی جوجه گوشتی می‌شود؛ زمانی‌که جوجه گوشتی به دلیل نیاز به اکسیژن زیاد، مستعد بیماری متابولیک است. محققین به این نتیجه رسیده‌اند که محدودیت خوراک و مکمل ریز عناصر در 7 روزگی باعث کاهش مرگ‌ومیر ناشی از آسیت می‌شود. برنامه‌های محدودیت خوراک اغلب با محدود کردن مقدار خوراک مجاز در هرروز یا با کوتاه کردن مدت‌زمان تغذیه اعمال می‌شود. محققین از یک پروتکل محدود کردن خوراک روزانه با حذف سه‌روزه خوراک در هفته دوم زندگی (روزهای 9، 11 و 13) استفاده کردند و کاهش مرگ‌ومیر را در جوجه‌های گوشتی پرورش‌یافته در ارتفاع بالا (2100 متر) گزارش کردند. تغذیه با جیره پلت به‌جای جیره آردی، موارد وقوع آسیت را در شرایط مختلف پرورش ازجمله مناطق کم ارتفاع و سرما افزایش می‌دهد. هنگام مصرف دان پلت، میزان مصرف دان در واحد زمان افزایش می‌یابد و با افزایش انرژی دریافت شده موجب بالا رفتن میزان رشد می‌گردد؛ درنتیجه رشد سریع، نیاز به اکسیژن افزایش‌یافته و هیپوکسی ایجادشده که سبب افزایش فشارخون ریوی و درنهایت آسیت می‌شود (5).

مدیریت تغذیه‌ای

افزایش محتوای اسیدهای چرب غیراشباع، احتمالاً سیالیت غشای گلبول قرمز را افزایش و عملکرد غشاء را تغییر می‌دهد تا تغییر شکل گلبول‌های قرمز را افزایش دهد و به‌طور بالقوه به کاهش بروز آسیت کمک کند. این عوامل، مقاومت در برابر جریان خون را کاهش می‌دهند و حرکت گلبول‌های قرمز را از طریق مویرگ‌ها بهبود می‌بخشند؛ بنابراین انتقال اکسیژن بهبودیافته و آسیت را کاهش می‌دهند (5). برای جوجه‌ها، اولین خط دفاعی در برابر اکسیژن فعال، آنتی‌اکسیدان‌های درون‌زا مانند توکوفرول‌ها، گلوتاتیون، اسید اوریک و اسید آسکوربیک است. سطوح گلوتاتیون و α-tocopherol و γ-tocopherol در میتوکندری جوجه‌های گوشتی آسیتی کاهش می‌یابد که نشان می‌دهد اکسیژن فعال در محل اولیه انتقال انرژی تولید می‌شود. غلظت اسید آسکوربیک و گلوتاتیون در کبد و ریه جوجه‌های گوشتی که در شرایط محرک آسیت پرورش‌یافته‌اند کاهش می‌یابد و این نشان‌دهنده استفاده از آن‌ها در برابر تولید اکسیژن فعال در این بافت‌ها است. محققان سعی کرده‌اند با افزایش وضعیت آنتی‌اکسیدانی جوجه گوشتی قبل از قرار گرفتن در معرض شرایط محرک آسیت، شروع آسیت را کاهش دهند (2). این فرضیه وجود دارد که جوجه‌ها با مصرف مکمل ال-کارنیتین (دارای خاصیت مهار رادیکال‌های آزاد) به دلیل بهبود برون‌ده قلبی در برابر ایجاد آسیت مقاوم‌تر هستند (2).

جهت کنترل آسیت در کلیه سویه‌های گوشتی به‌ویژه سویه‌های با رشد سریع باید به نکات زیر بیشتر توجه شود:

1. پرورش در سالن‌های با سیستم تهویه، گرمایش و رطوبت استاندارد.

2. اجتناب از تراکم بالا.

3. اجتناب از اعمال استرس‌های تشدیدکننده آسیت ازجمله سرما.

4. کنترل بیماری‌های تنفسی به‌ویژه برونشیت عفونی، آنفلوانزا، کلی باسیلوس و آسپرژیلوزیس.

5. اعمال برنامه نوردهی متناوب (حداقل در مناطق مرتفع).

نتیجه‌گیری

درک بهتر علل زمینه‌ای آسیت، برای پیشگیری مؤثر از آن مهم است. دست‌کاری سیستم مدیریت پرورش طیور به‌طور مؤثری میزان بروز این وضعیت را در مرغداری‌ها کاهش می‌دهد. شیوه‌های مدیریتی برای محدود کردن سرعت رشد مانند محدودیت خوراک، تراکم مواد مغذی و فرم جیره به‌طور غیرمستقیم نیاز به اکسیژن را کاهش می‌دهد و تا حدی محدودیت‌های فیزیولوژیکی را جبران می‌کند؛ می‌توان از این موارد به‌عنوان رویکردهای تغذیه‌ای برای پیشگیری از سندرم آسیت استفاده نمود.

منابع:

1. G. Lorenzoni, C.A. Ruiz-Feria,(2006), Effects of Vitamin E and l-Arginine on Cardiopulmonary Function and Ascites Parameters in Broiler Chickens Reared Under Subnormal Temperatures, Poultry Science, Volume 85, Issue 12, Pages 2241-2250, ISSN 0032-5791, https://doi.org/10.1093/ps/85.12.2241.
2. Baghbanzadeh,A & E. Decuypere ,(2008), Ascites syndrome in broilers: physiological and nutritional perspectives, Avian Pathology, 37:2, 117126, DOI:10.1080/03079450801902062 al,2021)
3. Guo FP, Liu P, Guo X, Li G, Cheng S, Zou Z, Hou X, Latigo V, Li L, Hu GL and Liu P, (2021). Bioinformatics analysis of JAZF1 gene in broilers with ascites syndrome. Pak Vet J, 41(1): 19-24. http://dx.doi.org/10.29261/pakvetj/2020.072 
4. Safaei, M. Hassanabadi, A. (2020). Effects of Dietary Nucleotide Supplementation on Growth Performance, Internal Organs, Blood Metabolites, and HIF-1α mRNA Expression in Ascites Induced Broiler Chickens. Poultry Science Journal, 8(2), 135-143. doi: 10.22069/psj.2020.17228.1512
5. Singh, P. K., Shekhar, P., & Kumar, K. (2011). Nutritional and managemental control of ascites syndrome in poultry. International Journal of Livestock Production, 2(8), 117-123. https://doi.org/10.5897/IJLP.9000020
6. Varmaghany,S. KarimiTorshizi,M. Rahimi,SH. Lotfollahian,H. Hassanzadeh,M (2015).The effects of increasing levels of dietary garlic bulb on growth performance, systolic blood pressure, hematology, and ascites syndrome in broiler chickens,Poultry Science,Volume 94, Issue 8,Pages 1812-1820,ISSN 0032-5791 https://doi.org/10.3382/ps/pev148