چکیده
وقتی صحبت از ایجاد زنجیرههای تولید گوشت مرغ میشود معمولاً این موضوع به ذهن میرسد که سرمایهگذاران، تمام واحدهای موردنیاز در این مسیر را تشکیل داده و از صفر تا صد تولید را احداث میکنند. این درحالی است که چنین برداشتی از زنجیرهها تنها یکی از چند حالت تعریفشده در دنیاست و زنجیره، حالتهای مختلفی دارد که هرکدام به روشی خاص اجرا میشود. تعدادی از زنجیرهها بهصورت مالکیتی (حقیقی یا حقوقی) بوده و تحت اختیار یک فرد یا شرکت هستند؛ اما تعدادی نیز بهصورت مشارکتی عمل کرده و سطوح مختلف تولید در آن باهم همکاری میکنند. البته در ساختار یکپارچه، بهغیراز واحد اجداد، تمام بخشها زیرمجموعه یک مالکیت قرار خواهند گرفت. ساختار عمومی تولید گوشت مرغ در کشور در (نمودار1) نشان دادهشده است.
نمودار1- ساختار عمومی تولید گوشت مرغ
مقدمه
بهطورکلی عوامل متعددی سبب شده است که در چند دهه اخیر صنعت پرورش جوجه گوشتی باهدف تولید گوشت مرغ در سطح جهان توسعه چشمگیری یابد که از آن جمله میتوان به تولید محصول با ضریب تبدیل پایین، صرفهجویی در جایگاه و زمین مورداستفاده، سرمایهگذاری کمتر و امکان برگشت سریع سرمایه، ارزان و بهداشتی بودن این محصولات در مقایسه با سایر منابع پروتئین دامی اشاره نمود. در توسعه و موفقیت صنعت پرورش جوجه گوشتی در سالهای اخیر دو رکن مهم وجود دارد: اول تولید سویههای تجاری با پتانسیل ژنتیکی رشد بالا که عمدتاً مدیون فعالیت شرکتهای اصلاح نژادی بوده ؛ دوم اعمال روشهای مدیریتی مدرن و علمی اعم از کنترل شرایط محیطی، تغذیه، بهداشت و غیره که در سایه آن قابلیت ژنتیکی بالای پرندگان میتواند بروز نماید. در مسیر تولید صنعتی گوشت مرغ، چهار مرحله عمده وجود دارد که درواقع چهارچوب یک برنامه اصلاح نژادی را برای رسیدن به محصول با بازدهی تولیدی بالا در آخرین مرحله تشکیل میدهد. این مراحل شامل پرورش مرغ لاین، اجداد، مادر و بالاخره آمیخته تجاری میباشند. با توجه به لزوم افزایش بهرهوری و نیز حذف واسطهها، یکی از راهکارهای اساسی، ایجاد برنامهریزی و مدیریت یکپارچه باهدف کاهش نوسانات قیمت نهادهها، محصول و همچنین کنترل بهتر پرورش از طریق راهاندازی سیستمهای تولیدی یکپارچه میباشد. در این سیستم، تمامی حلقههای زنجیره تولید گوشت مرغ اعم از پرورش اجداد، مادر، جوجه گوشتی، واحد جوجهکشی، کشتارگاه و کارخانههای خوراک، مکمل و همچنین توزیع محصول تحت برنامهریزی جامع و یکپارچه قرار میگیرد. عمدهترین مزایای تولید در قالب زنجیره یکپارچه شامل: کاهش ریسک ناشی از نوسانات قیمت ورودیها (جوجه یکروزه، دان و …)، محصول نهایی (گوشت مرغ) برای پرورشدهندگان، حذف واسطهها و کاهش هزینه تولید، اعمال مدیریت فنی و اقتصادی متمرکز بهمنظور کسب سود بیشتر برای عناصر تولید، تولید باکیفیت و کمیت قابل رهگیری و امکان برندسازی میباشد. مزیت مهم دیگر، فراهم نمودن بستر مناسب برای اجرای سیاستهای دولت در فرهنگسازی و الگوهای مصرف گوشت مرغ ازجمله سن پرورش و مصرف وزن مناسب لاشه است. امروزه بهرهوری عوامل تولید، استفاده از دانش فنی و تخصصی، بهبود کیفیت محصول تولیدی و کاهش قیمت تمامشده محصول نهایی ازجمله زمینهساز گسترش پایدار تولید در این زیر بخش بوده که منجر به تشکیل شرکتهای زنجیرهای برای تولید یکپارچه گوشت مرغ شده است. در سهدهه اخیر به دلایل مختلف، عمده تولید گوشت مرغ در کشورهای پیشرفته در قالب شرکتهای زنجیرهای یکپارچه صورت میگیرد. در این کشورها با ایجاد این شرکتهای زنجیرهای، نقش واسطهها و هزینه تحمیلی از جانب آنها به تولید و توزیع و درنهایت قیمت محصول نهایی حذف گردیده است؛ درواقع به هم پیوستگی عناصر تولید و به دنبال هم بودن، ویژگی بارز این شرکتها است. (نمودار 2) ساختار تولید گوشت مرغ در زنجیرههای یکپارچه تولید را نشان میدهد.
نمودار 2- ساختار تولید گوشت مرغ در زنجیرههای یکپارچه تولید
برنامه عملیاتی در زنجيرههاي توليد مرغ و تخممرغ در خراسان رضوی
با عنايت به سیاستهای دولت در پیشبرد، مانع زداییهای موجود در مسیر تولید، ضرورت اصلاح وضعیت حلقههای توليد مرغ و تخممرغ، روشهای نوین مدیریت یکپارچه تولید (زنجیرههای ارزش، کشاورزی قراردادی و …) چند سالی است که در اولویت برنامههای وزارت قرارگرفته و ایجاد زنجیرههای تولید مرغ بهصورت یکپارچه در کشور کلید خورده است؛ بهتبع آن در استان خراسان رضوی در حال حاضر 14 زنجیره تولید مرغ و تخممرغ به ثبت رسیده است و فعال میباشند که تاکنون طبق آمار موجود تا 33% از مرغداریهای گوشتی استان را پوشش دادهاند. این درحالی است که طبق ظرفیت تعریفشده برای زنجیرههای موجود، امکان پوشش بیش از 6 میلیون جوجهریزی گوشتی توسط این زنجیرهها در ماه فراهم است. در این راستا انجام توسعه پوشش توليدات طیور کشور در قالب توليد قراردادي كه سازوکار جدي و دقيق آن از طريق ايجاد زنجیرههای توليد مرغ گوشتی و تخممرغ فراهمشده است، بهصورت ویژه در سال 1400 در دستور کار و برنامه عملیاتی معاونت بهبود تولیدات دامی استان قرارگرفته است که مجموعاً 50% یعنی 54 میلیون جوجه ریزی گوشتی استان در غالب تولید قراردادی قرار خواهد گرفت.
اهداف این برنامههای عملیاتی عبارتاند از:
- حذف واسطهها در تمامی حلقههای تولید مرغ و تخممرغ (مانند خریدوفروش جوجه، دان، مرغ زنده، تخممرغ، گوشت مرغ، نگهداری، ذخیرهسازی، صادرات و واردات نهاده، محصولات طیور و …) درنتیجه کاهش هزینه تمامشده محصول.
- ورود واقعی بخش خصوصی و تشکلها در انجام امور (تنظیم بازار، واردات نهاده و سایر ملزومات، برنامهریزی و تقویم تولید، دپوسازی محصولات، خرید تضمینی، حمایتی، صادرات و …).
- تشکیل برندهای معتبر و ماندگار و برگشت درآمدها به تولیدکننده واقعی.
- استفاده بهینه از تسهیلات دولتی و کاهش انحرافات در توزیع نهادهها و تسهیلات.
- استفاده دولت از ظرفیت کامل و جامع زنجیرههای تولید، واگذاری امور کنترل، تنظیم بازار و خرید تضمینی، دپوسازی سریع مازاد تولیدات، صادرات بهموقع محصولات و حمایت از تولیدکنندگان از طریق ایجاد زنجیرههای موفق.
- افزایش مراودات تولیدات داخلی با دنیای خارج و تسریع در انتقالیافتهها و تکنولوژی.
- استفاده از قابلیتهای حلقههای اقتصادی زنجیره، مانند کارخانه دان و کشتارگاهها.
- هدایت و فعالسازی تشکلها با ایجاد زنجیرههای تولید و حضور جدی در عرصه.
مراحل توسعه پوشش مرغداران در قالب زنجيرههاي توليد
1 – ایجاد زنجیرههای جدید تولید مرغ و تخممرغ در استان
حلقههای زنجیره مرغ گوشتی:
- حلقه اصلی- واحدهای پرورش مرغ گوشتی به ظرفیت 1350000 قطعه پرورشی، معادل 6 میلیون قطعه جوجه ریزی در سال بههمراه سیستم مکانیزه و اتوماسیون
- حلقه اصلی- كارخانه صنعتی تولید دان آماده (24 هزار تن دان فرآوری شده در سال) بههمراه شبکه حمل دان بونکری
- حلقه اصلی- واحد پرورش مرغ مادر/اجداد به ظرفیت 90 هزار قطعه در سه سن
- حلقه فرعی- کارخانه جوجهکشی متناسب با ظرفیت زنجیره
- حلقه فرعی- كشتارگاه صنعتی طیور با 2000 قطعه در ساعت، بههمراه شبکه حمل مرغ زنده اختصاصی (حلقه اصلی)
- حلقه فرعی- سردخانه نگهداری گوشت مرغ متناسب با ظرفیت زنجیره
- حلقه فرعی- واحد صنعتی، مراکز قطعهبندی، فرآوری و تولید غذای نیمه آماده و آماده با منشأ گوشت مرغ به شکل وابسته و غیر وابسته متناسب با ظرفیت زنجیره
- حلقه فرعی- شبكه توزيع مویرگی گوشت مرغ (نمایندگی عرضه مستقیم و بارانداز مرغ، شبکه حملونقل سردخانه دار، بازرگانی صادراتی)
حلقههای زنجیره مرغ تخمگذار:
- حلقه اصلی- مرغداری تخمگذار به ظرفیت 400 هزار قطعه در دوره پرورش (حلقه اصلی که حداقل 250 هزار قطعه بایستی در مالکیت شرکت زنجیره باشد)
- حلقه اصلی- پرورش پولت تخمگذار 150 هزار قطعه در دوره پرورش (حلقه اصلی که حداقل 100 هزار قطعه بایستی در مالکیت شرکت زنجیره باشد)
- حلقه اصلی- واحدهای بستهبندی تخممرغ مستقل پروانهدار بههمراه پایانه توزیع (حلقه اصلی)
- حلقه فرعی- جوجهکشی
- حلقه فرعی- انبار سردخانه متناسب با ظرفیت زنجیره
- حلقه فرعی- واحد پرورش مرغ مادر تخمگذار
- واحد صنعتی فرآوری تخممرغ (کارخانه تولید پودر تخممرغ یا تولید تخممرغ پاستوریزه مایع)
- حلقه فرعی- سیستم توزيع مویرگی تخممرغ (بارانداز و نمایندگی عرضه مستقیم، شبکه حملونقل سردخانه دار، کارت بازرگانی صادراتی)
برای ثبت زنجیره لازم است ابتدا شرکت تعاونی به نام برند زنجیره و با عضویت تمامی حلقههای تحت مالکیت زنجیره (51-100%) تشکیل گردد، سپس پرونده مدارک لازم از تمامی حلقههای تحت پوشش زنجیره تکمیل گردد (ضروری است دو حلقه اصلی و یک حلقه فرعی/مکمل از تعداد فوق در مالكيت زنجيره (طبق توضیحات فوق) باشد و الباقی حلقهها بهصورت قرارداد مشارکت یا اجاره محضری تهیه شود) و سپس طی نامهای توسط جهاد کشاورزی شهرستان به همراه cd مدارک به سازمان ارسال شود تا جهت اقدامات بعدی به وزارتخانه ارسال گردد.
اولويت ايجاد زنجیرههای مرغ گوشتي و تخمگذار با تشکلهای طیور شهرستانی و استانی است؛ لذا در این خصوص دو روش بهکار گرفته میشود: 1- تشکیل زنجیره توسط تعاونی مرغداران شهرستان و یا اتحادیه استانی؛ 2- عقد قرارداد همکاری مستقیم تشکل با زنجیرههای تولید استان.
2 – ساماندهي تشكلهاي شهرستانها براي عقد قرارداد با زنجیرههای موجود به روشهای زیر میباشد که عبارتاند از:
- مشارکت با زنجیره در تولید مرغ بهعنوان حلقه مرغدار (با ارائه مدارک مرغداران تحت پوشش)
- قرارداد همکاری تعاونی با زنجیره بهصورت مباشر و نمایندگی زنجیره در شهرستان
- تشكيل جلسه با حضور مرغداران، تشكلها، زنجيره توليد مرغ، انتخاب زنجيره، تشریح و توجیه روشهای عقد قرارداد يا عضويت در زنجيره توليد
- انجام قرارداد همکاری-مشارکت تشکل شهرستانی و یا استانی با شرکتهای متقاضی تشکیل زنجیره که حداقل دو حلقه زنجیره را مالک هستند و یا زنجیرههای فعال استان و کشور
3 – عقد قرارداد مستقیم مرغدار با زنجیرههای تولید موجود استان
وظایف هرکدام از بخشها در برنامه عملیاتی توسعه پوشش زنجیرههای تولید مرغ و تخممرغ
وظايف تشکلها:
- رصد و پايش سماصط در ثبت بهموقع جوجهريزي، كنترل ميزان توليدات و صدور مجوز كشتار براي دامپزشكي شهرستان
- نظارت بر روند امور تنظيم بازار مرغ زنده تا مقصد كشتارگاه
- بهروزرسانی وضعيت سهامداران، عضويت و مديريت تشكل
- حمايت از مرغدار در روند انجام عقد قرارداد با زنجيرههاي توليد مرغ، تحويل جوجه تا مرحله تحويل مرغ زنده به كشتارگاه و احقاق حقوق آنان
- همكاري با كميته شهرستان در بهروزرساني امور قراردادهاي زنجيرههاي توليد
- كنترل و همکاری در جوجهريزي مربوط به پوشش زنجیرهها و اعلام كتبي بهصورت روزانه به زنجیرهها
- كنترل و هماهنگي با زنجیرهها در صدور مجوز، كشتار مرغ تحت پوشش زنجیرهها و صدور حواله مرغ به نام زنجیره جهت کشتار
- نظارت بر حسن انجام عمليات قرارداد مرغداران با زنجیرهها در زمان صدور مجوز كشتار
- اولويت توجه تعاوني به تشكيل زنجيره موفق توسط اعضاي تشکلها و رعايت كليه ضوابط و مقررات
وظايف زنجیرههای توليد مرغ و تخممرغ:
- تهیه فرمت شفاف برای عقد قرارداد با تولیدکنندگان، متناسب با شرایط روز و رسیدن به اهداف ایجاد زنجیرههای تولید
- رعايت كليه ضوابط مربوط به توسعه زنجیرههای توليد مرغ از مرحله تحويل جوجه تا مرحله كشتار و عرضه مرغ و تخممرغ
- تأمین جوجه موردنیاز با نرخ و تعرفه مشخص
- تأمین دان آماده بدون واسطه و بدون كارمزد بازاريابي برای مرغدار با نرخ مصوب و تعیینشده در قرارداد
- تحويل محصول از مرغدار بدون واسطه جهت كشتار مرغ و عرضه گوشت مرغ طبق تعرفه تعیینشده در نمایندگیها و مراکز عرضه مستقیم زنجیره
- استفاده از ظرفیت تعریفشده برای زنجیره تولید در ذخیرهسازی و صادرات مرغ و تخممرغ مازاد تولید و کمک به تنظیم بازار مرغ و تخممرغ
- تسويهحساب مرغ و تخممرغ تحويلي مرغدار بلافاصله پس از تحويل مرغ در كشتارگاه
- ايجاد شفافيت در توزيع گوشت مرغ با استفاده از شبكه توزيع در شهرستانها و مناطق
- عقد قرارداد (تولید توسط واحدهای خودی) با اولويت خريد تضميني با مرغدار و یا تعاونی بهعنوان نماینده مرغدار، متناسب با ظرفیت تولید براي تمام سال
- شفافيت در روشهای عقد قرارداد با مرغدار و استفاده از حضور تشكلها و كارشناسان زبده در طرحهای مدنظر
- استفاده از توان تشكلهاي شهرستاني در عقد قرارداد بهصورت مثلث قراردادي با مرغدار و كمك در طراحي و ايجاد موفق انجام قرارداد با تشكلهاي شهرستاني و یا در قالب معین اقتصادی در منطقه برای پوشش مرغداران و خصوصاً ایجاد توزیع مویرگی با استفاده از امکانات موجود
- پیشبینی حقالزحمه تشکل در انجام قرارداد مستقیم با زنجیره
- ارسال گزارش لازم بهطور مرتب و ماهانه به جهاد کشاورزی شهرستانها و دستگاههای متصدی و همکاری در تولید و تحویل مرغ و تخممرغ تنظیم بازار
وظيفه جهاد كشاورزي شهرستان:
- نظارت بر عملکرد تشکلها و رصد و پایش سماصط واحدهای پرورش طیور شهرستان
- تشكيل جلسه مرتب و ماهانه برنامهريزي براي اجراي عمليات توليد قراردادي با حضور مرغدار- تعاوني و زنجيره و اعلام گزارش به ستاد استان حداکثر تا سیام هرماه
- تشكيل ماهيانه كميته زنجيرههاي توليد شهرستان و برنامههای آموزش و ترویجی با حضور زنجيرهها، تعاوني مرغداران، امور دام، ترويج و بررسي و نظارت بر روند انجام كار و گزارش ماهيانه به ستاد سازمان
- تشویق مرغداران برای عضویت در زنجیره و استفاده از مزیتهای موجود (برنامه سال 1400 پوشش 50% مرغداران استان)
- نظارت بر حسن انجام كار زنجيرههاي توليد-تشكلها و مرغداريها در انجام موفق توليد قراردادي
- مساعدت در ايجاد شرايط استفاده از تسهيلات موجود براي بهسازي، نوسازي و مكانيزاسيون به كليه حلقههاي توليد
- رصد و پايش كليه عمليات توليد از جوجهريزي تا تحویل مرغ به كشتارگاه
- رسيدگي به شكايت و تخلفات احتمالي
- هماهنگی با شبکه دامپزشکی برای صدور مجوز حمل کشتار مرغداریهای تحت پوشش زنجیرهها به نام هر زنجیره (طبق اعلام تعاونی شهرستان)
نتیجهگیری
پرورش جوجه گوشتی و تولید گوشت مرغ، یکی از ارکان اصلی تأمین مواد غذایی و امنیت غذایی برای جامعه است. حجم قابلتوجه سرمایهگذاری و نرخ بالای اشتغال از یکسو و اقبال عمومی به مصرف گوشت مرغ از سوی دیگر، تولید گوشت مرغ را در کشور تبدیل به محصولی استراتژیک نموده است. طی سالهای اخیر، کشور ما در زمره ده کشور پیشرو تولید گوشت مرغ در جهان قرارگرفته است؛ هرچند این فعالیت تولیدی به دلایل مختلفی ازجمله کوچک و قدیمی بودن برخی واحدهای تولیدی، عدم وجود دانش تخصصی در برخی موارد، عدم وجود برنامهریزیهای جامع و یکپارچه، الگوی مصرف نامناسب و …در مقایسه با کشورهای پیشرفته، دارای بهرهوری پایینتری است. یکی از جنبههای مهم پایین بودن بهرهوری تولید در کشور، بالا بودن سن پرورش و کشتار جوجههای گوشتی است که پیامدهای منفی نظیر افزایش ضریب تبدیل خوراک، مصرف بیشتر نهادههای دامی بهخصوص ذرت و کنجاله سویا، احتمال بالاتر بروز بیماری، تلفات و مصرف آنتیبیوتیک و افت کیفی لاشه را مطرح میسازد. همچنین بهدلیل بازارپسند نبودن این محصول با وزن بالا در بازارهای منطقهای و جهان، فرصت صادرات از کشور سلب میگردد.
در ساختار فعلی تولید گوشت مرغ در کشور، مرغداریها با معضلاتی نظیر کمبود نقدینگی برای تأمین نهادهها، بروز بیماریها و نیز نوسانات شدید قیمتی بازار روبهرو بوده و ازاینرو ریسک بالایی را تحمل میکنند. با توجه به لزوم افزایش بهرهوری و نیز حذف واسطهها، یکی از راهکارهای اساسی، ایجاد برنامهریزی و مدیریت یکپارچه باهدف کاهش نوسانات قیمت نهادهها و محصول و نیز کنترل بهتر پرورش از طریق راهاندازی سیستمهای تولیدی یکپارچه میباشد. عمدهترین مزایای تولید در قالب زنجیره یکپارچه شامل کاهش ریسک ناشی از نوسانات قیمت نهادهها و محصول برای پرورشدهندگان، حذف واسطهها و کاهش هزینه تولید، اعمال مدیریت فنی و اقتصادی متمرکز بر فعالیتهای کسبوکار بهمنظور کسب سود بیشتر برای عناصر یا ارکان تولید، تولید باکیفیت و کمیت قابل رهگیری و امکان برند سازی میباشد. مزیت مهم دیگر، فراهم نمودن بستر مناسب برای اجرای سیاستهای دولت در فرهنگسازی و الگوهای مصرف گوشت مرغ، ازجمله سن پرورش و مصرف وزن مناسب لاشه است. در این راستا، تولیدکنندگان میتوانند طول دوره پرورش و نیز فاصله جوجه ریزی را کاهش دهند که این امر مستلزم سازماندهی و مدیریت فنی مناسب و ظرفیت جوجه ریزی و همچنین ساختمان و تأسیسات مطلوب است. همچنین، وجود ارتباط مناسب با کشتارگاه جهت فراهم آوردن امکان کشتار و عدم تأخیر آن از الزامات دیگر میباشد.
منابع
- انجمن صنفی تولیدکنندگان جوجه یکروزه (1398).
- امینی. ا (1393). اصلاح ساختار کسبوکار در صنعت طیور کشور (بخش تولید گوشت مرغ). دفتر امور طیور و زنبورعسل، معاونت امور تولیدات دامی.
- معاونت امور تولیدات دامی وزارت جهاد کشاورزی (1399).
- نعمت. م. ح و س. ع. حسینی (1398). مزایای تولید مرغ سایز (نشریه ترویجی). دفتر نشر آموزش کشاورزی. مؤسسه آموزش و ترویج کشاورزی.
دیدگاهی یافت نشد