بررسی وضعیت بازار تخم‌مرغ در ایران

چکیده

تولید تخم‌مرغ به‌عنوان یکی از مهم‌ترین زیربخش‌های صنعت طیور، نقش اساسی در تأمین پروتئین، امنیت غذایی، اشتغال و توسعه اقتصادی کشور دارد. هدف این مطالعه، بررسی وضعیت تولید تخم‌مرغ در ایران و شناسایی مهم‌ترین چالش‌ها و راهکارهای بهبود این صنعت است. این پژوهش با استفاده از روش توصیفی–تحلیلی و بر پایه بررسی گزارش‌ها، آمارهای رسمی و مطالعات منتشرشده، عوامل مؤثر بر تولید و بازار تخم‌مرغ را مورد ارزیابی قرار داده است. نتایج نشان می‌دهد که اگرچه ایران از نظر حجم تولید در زمره کشورهای برتر تولیدکننده تخم‌مرغ قرار دارد، اما این صنعت با چالش‌هایی نظیر افزایش هزینه نهاده‌های تولید، حذف ارز ترجیحی، قیمت‌گذاری دستوری، نوسانات بازار، مازاد تولید فصلی، محدودیت‌های صادراتی، کمبود نقدینگی، فرسودگی واحدهای تولیدی، شیوع بیماری‌های طیور و ضعف حمایت‌های دولتی و بیمه‌ای مواجه است که موجب کاهش بهره‌وری، سودآوری و پایداری تولید شده‌اند. یافته‌ها همچنین نشان می‌دهد که اصلاح سیاست‌های حمایتی، بهبود نظام تأمین نهاده‌ها، نوسازی زیرساخت‌های تولید، توسعه صنایع تبدیلی، تسهیل صادرات، ارتقای مدیریت بهداشت و کنترل بیماری‌های دامی و ایجاد سازوکارهای کارآمد تنظیم بازار، از مهم‌ترین راهکارهای توسعه پایدار این صنعت محسوب می‌شوند. اجرای این راهکارها می‌تواند ضمن تأمین پایدار نیاز داخلی، زمینه افزایش صادرات، ایجاد اشتغال و تقویت امنیت غذایی کشور را فراهم سازد.

مقدمه

بخش کشاورزی یکی از سه بخش مهم اقتصادی کشور است. ارزش افزوده این بخش در سال 1400 حدود 828 هزارمیلیاردتومان و سهم آن در کل اقتصاد 12.7 درصد بوده است. یکی از زیربخش های کشاورزی، بخش تولیدات دام و طیور است که به لحاظ تامین سهم قابل توجهی از پروتئین مورد نیاز کشور، اشتغال جامعه روستایی و شهری، مشارکت بخش خصوصی در سرمایه گذاری و تولید از اهمیت بالایی برخوردار است.  در حوزه تولیدات دامی و طیور، دو محصول گوشت مرغ و تخم مرغ قرار دارند که به لحاظ تغذیه ای دارای اهمیت زیادی می باشد. تخم مرغ به عنوان یک منبع غذایی طبیعی و کامل مطرح می باشد. این ویژگی، به علت مواد مغذي استثنایی تخم مرغ است که داراي پروتئین با کیفیت بالا و مقادیر قابل توجهی از ویتامین ها و مواد معدنی ضروري است علاوه بر این کولین تخم مرغ صرف نظر از تأثیر قابل توجه بر روي عملکرد مغز و سیستم عصبی براي رشد ونمو جنین و کودك و همچنین تقویت حافظه، برروي سلامت قلب و عروق نیز موثر است. تخم مرغ منبع خوبی از ویتامین ها بخصوص ویتامین های گروه ب نیز هست که در متابولیسم و سلامت بدن انسان نقش بسزایی دارد. . علیرغم غنی بودن تمام مواد مغذی مورد نیاز، متاسفانه جایگاه تخم مرغ در سبد غذایی خانوارها بدلیل نا آگاهی در خصوص کلسترول آن، کاهش یافته است. بیشترین تحقیقات علمی اخیر جایگاه تخم مرغ را به عنوان یک غذاي کاربردي بالا برده و دلایلی را براي مصرف همیشگی تخم مرغ ارائه می کند(مرکز آمار ایران، 1399).

یافته های تحقیقاتی مختلف نشان داده است که تخم مرغ یک غذاي ارزشمند با قیمت مناسب در یک رژیم غذایی سالم می باشد. تخم مرغ بعنوان استانداردي براي مقایسه سایر پروتئین ها استفاده می شود بهترین شاخص ارزش بیولوژیکی مواد غذایی محسوب می شود.متأسفانه بدلایل مختلف فرهنگی، مصرف این پروتئین بسیار مغذي و کامل و از سویی ارزان در سبد غذایی خانوار بسیار کم بوده و لزوم فرهنگ سازي براي روي آوردن به چنین فرآورده مهم و ارزشمند غذایی از ضرورت هاي اجتناب ناپذیر جامعه جوان و در حال رشد ایران است و بدیهی است که اصلاح الگوي مصرف آن بسیار ضروري است. در حال حاضر سرانه مصرف تخم مرغ در کشور حدود 160 عدد است در حالی که در بسیاري از کشورهاي در حال توسعه و توسعه  یافته به میزانی بالغ بر 300 عدد هم می رسد. همانگونه که آمارها نشان می دهد علیرغم وجود پتانسیل بسیار بالاي تولید تخم مرغ در کشور بعنوان دهمین کشور تولیدکننده  تخم مرغ در جهان، سرانه مصرف آن در ایران از متوسط جهانی پایین تر است بلکه مصرف آن هم تنوع چندانی ندارد(وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی. معاونت بهداشت. دفتر بهبود تغذیه جامعه، 1390 و  وزارت جهاد کشاورزی، 1390).

سا ل های اخیر به دلیل تورم بالا و رابطه مستقیمی که بین سطح درآمد و مصرف پروتئین های حیوانی وجود دارد، قیمت تخم مرغ با توجه به قیمت نسبتاً ارزا نتر و مقرون به صرفه تر بودن در مقایسه با سایر منابع پروتئینی از جمله گوشت قرمز، از مهمترین منابع تامین پروتئین در سبد مصرفی خانوارها بوده اند. در ایران نوسانات قیمت تخم مرغ و نهاد ه های مورد نیاز برای تولید آن یکی از چالش های این صنعت محسوب می شود. از اواخر اردیبهشت 1401 به دلیل حذف تخصیص ارز با نرخ ترجیحی برای واردات نهاده مورد نیاز این صنعت و اعمال قیمت دستوری، عدم تعادلی در بازار ایجاد و موجب بروز اختلالاتی از هر دو سمت عرضه و تقاضا شده است(رجبی‌نژاد، 1401).

دلایل قیمت بالای تولید تخم مرغ  و قیمت پایین فروش

عدم توازن قیمت نهاده ها با قیمت تخم مرغ

حدود 78 درصد هزینه تولید تخم مرغ مربوط به قیمت تامین خوراک وارداتی شده و باعث گران تمام شدن قیمت تخم مرغ شده و توان رقابت را از مرغدار گرفته است که این امر ریشه در واردات انحصاری مواد خوراکی دارد. از طرفی واردات نهاده های خوراکی زیر نظر معاونت امور دام وزارت جهاد کشاورزی، شرکت پشتیبانی و بازارگاه انجام شده که در سال های اخیر نیز  موجبات نارضایتی مرغداران را نیز فراهم آورده است.

نوسانات قیمت مرغ و تخم‌مرغ

نوسانات قیمت پولت و تخم مرغ باعث شده نیز همواره تولیدکنندگان به‌دلیل ترس از نوسانات قیمت و عدم امکان صادرات دچار ضرر و زیان تولیدکنندگان شوند.

مازاد تولید در برخی فصول

توسعه نامتوازن تولید صنعت طیور بدون توجه به تقاضای داخلی و امکان صادرات باعث شده است همواره دچار خسارت های زیادی ناشی از مازاد تولید و عدم توازن بازار عرضه و تقاضا شود. این تولید مازاد محکوم به فروش با نرخ پایین تر است. عدم توجه به تصمیمات صنفی در مورد توسعه مرغ های رنگی در سایه حمایت سازمان های حمایتی به منظور تامین معاش و جلوگیری از فقر مطلق نیز عامل دیگری بر عدم توازن تولید می باشد. تابستان و فصل گرم، تعطیلی مدارس و مصرف کمتر کیک و بیسکوئیت و تداخل برخی ماه های حرام و مصرف کمتر شیرینی نیز عامل دیگری بر تقاضای پایین محصول بوده و فسادپذیر بودن محصول نیز باعث اجبار در فروش و تایید قیمت پایین می باشد.

عدم موفقیت در صادرات تخم مرغ

با اشاره به تولید روزانه حدود 2500 تن تخم مرغ در کشور، كمبودي وجود ندارد و صنعت به دليل مشكلات صادرات با مازاد ماهانه هزار تن تخم مرغ در كشور روبرو شده است. کشورهای هدف صادرات تخم مرغ ایران کشور افغانستان و عراق با حدود 600 تن تخم مرغ در سال می باشند. عملكرد ضعيف ايران در زمينه صادرات تخم مرغ در سال های اخیر، عدم موفقیت در صادرات تخم مرغ به عراق  بدلیل عدم حفظ کیفیت تخم مرغ تولیدی( باید تخم مرغ تازه صادر شود) و ارسال تخم مرغ های سردخانه ای برای صادرات باعث توقف صادرات، مازاد تولید و افت قیمت تخم مرغ گردید. استمرار در صادرات حتی در شرایط کمبود تخم مرغ در کشور و اجبار به واردات تخم مرغ نیز باید انجام شود. ایران در سال 1395 فقط توانست مقدار 10 درصد تخم مرغ را به کشور عراق صادر کند. برای این کار نیازمند ارائه تسهيلات و نقدينگي، به افزايش صادرات ، تسهیل در ارائه مجوزهاي صادراتي و ایجاد مشوق هايي براي صادركنندگان الزامی است(کانون سراسری انجمن‌های صنفی پرورش‌دهندگان مرغ تخم‌گذار ایران).

کمبود نقدینگی مرغداران بدنبال آزادسازی قیمت ها

عدم نقدینگی با توجه به حذف یارانه ها  از ۲۱ اردیبهشت سال 1401 و افزایش نرخ تورم منجر به ضرر روزانه چند میلیارد تومانی مرغداران استان خراسان رضوی شد(رجبی‌نژاد، 1401).

راندمان پایین تولید تخم مرغ

فرسودگی ساختمان و تاسیات سالن های مرغداری تخمگذار بر اساس دفتر امور طیور وزارت جهاد کشاورزی در سال 1393، حدود 26 درصد سالن های مرغداری های کشور دارای ساختمان و تاسیسات بالای 30 سال و حدود 23 درصد تجهیزات قفس سالن های پرورش مرغ تخمگذار بالای 20سال باشد. قطعاً میزان فرسودگی ساختمان و تجهیزات مرغداری و در نتیجه آن از دست رفتن سرمایه های ملی  به دلیل کاهش بهره وری و درگیری با بیماری ها طی سال های اخیر گزارش گردیده است.  فرسودگی ساختمان مرغداری ها علاوه بر هدر دادن بسیار قابل توجه انرژی، منجر به عدم کارایی اقدامات  بهداشتی و لذا لانه گزینی اجرام بیماریزا و گسترش بیماری های بومی و نوپدید واگیردار در سطح مرغداری های تخمگذار شده که یکی از عوامل مهم شروع و گسترش بیش از حد ویروس آنفلوانزا در مرغداری های تخمگذار  کشور را همین عامل به خود اختصاص می دهد و متاسفانه اقدام خاصی هم برای توقف فعالیت یا اصلاح جدی این واحدها در دستور کار دست اندرکاران نمی باشد. عدم استفاده از حداکثر پتانسیل تولیدی علاوه بر این کیفیت و بهداشت مواد اولیه وارداتی یا تولید داخل دارای نوسان بوده و راندمان تولیدی و ایمنی پرنده را به شدت تحت تاثیر خود قرارداده است. همچنین سایر عواملی که منجر به تغییر در وضعیت تولید تخم مرغ در ایران شده است به شرح ذیل می باشد.

عدم توسعه صنایع تبدیلی تخم مرغ

وجود روال بوروکراسی اداری پیچیده برای تولیدکنندگان

سیاست تعدیلی دولت

اجرای سیاست های تعدیلی دولت و اعمال نظر نهادهای حاکمیتی که در امر قیمت‌گذاری دخیل هستند گاها باعث  سرکوب قیمت تخم مرغ  می شوند.

عدم حمایت دولت از تولید که منجر به کاهش 25 درصدی تولید در خراسان رضوی شده است.

وجود بیماری های و تامین انرژی برخی آسیب ها از جمله تامین قطع برق و گاز و ….

حمایت ضعیف بیمه محصولات کشاورزی از تولید (بستاکی،1381).

نتيجه گيري

بررسي هاي انجام شده نشان مي دهد كه تعداد و ظرفيت مرغداري هاي پرورش دهنده مرغ تخمگذار در كشور رو به افزایش بوده و درصورت حمایت هاي لازم از واحدهاي پرورش مرغ تخمگذار و كنترل  بيماری هاي واگيردار دام و طيور ميزان توليد تخم مرغ خوراكي نيز افزایش خواهد یافت. نظر به اهميت تعداد شاغلان و كاهش بيكاري، این صنعت مي تواند با حمایت داخلي در كاهش بيكاري و خودكفایي در توليد تخم مرغ نقش به سزایي داشته باشد كه روند افزایش اشتغال در این بخش مي تواند در همين راستا باشد. با افزایش توليد تخم مرغ در مرغداري ها علاوه بر تامين نياز داخلي، امكان صادرات این محصول نيز فراهم خواهد شد.

منابع

بستاکی. (1381). اندازه گیری آثار مداخله دولت در قیمتگذاری محصولات دامی: بررسی موردی گوشت مرغ. اقتصاد کشاورزی و توسعه, 10(1), 53-82.‎

رجبی‌نژاد، م. (1401). وضعیت صنعت تولید گوشت مرغ و تخم‌مرغ. معاونت بررسی‌های اقتصادی، اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی تهران (با همکاری فدراسیون طیور ایران).

کانون سراسری انجمن‌های صنفی پرورش‌دهندگان مرغ تخم‌گذار ایران. (1395). شناخت و تحلیل وضعیت صنعت مرغ تخم‌گذار ایران.

مرکز آمار ایران. (1399). چکیده نتایج سرشماری از مرغداری‌های پرورش مرغ تخم‌گذار کشور، 1399. سازمان برنامه و بودجه کشور.

وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی. معاونت بهداشت. دفتر بهبود تغذیه جامعه. (1390). تخم‌مرغ، معجزه‌ای در سفره: سلسله مباحث اصلاح الگوی مصرف (با همکاری ستاد کشوری ترویج مصرف تخم‌مرغ).

وزارت جهاد کشاورزی. (1396). مجموعه تحلیلی وضعیت اقتصادی، بهداشتی و روند توسعه تولید تخم‌مرغ در ایران.