چکیده
سازمانها بدون در نظر گرفتن نظامهای طراحیشده دقیق و هماهنگ، نمیتوانند به حیات خود ادامه دهند. مدیران ارشد هر صنعت و سازمان درصورتیکه نگاه سیستماتیک نسبت به سازمان یا صنعت خود داشته باشند میتوانند در طراحی یک نظام سازمانی کارا موفق گردند. یکی از مهمترین نظامها، نظام مدیریت منابع انسانی در سازمانها است که تأثیر چشمگیری بر عملکرد و بهرهوری سازمانها دارد. مدیریت منابع انسانی در هر صنعتی حائز اهمیت است و صنعت دام و طیور نیز از این مقوله مستثنی نیست و حتی میتوان گفت که مدیریت منابع انسانی در این صنعت حیاتیتر از هر صنعت دیگری است؛ چراکه صنعت دام، طیور و آبزیان بهطور مستقیم با بقا و حیات انسان ارتباط دارد که در منابع دیگر این مقوله کمتر دیده میشود. با توجه به این مهم، این مقاله درصدد تبیین جایگاه مدیریت منابع انسانی در صنعت دام و طیور است.
مقدمه
یکی از چالشهای پیش روی سازمانها در قرن 21، رقابت بر سر منابع باارزش وگرانبها است که رشد و بقای سازمانها را تضمین میکند. ازجمله این منابع میتوان به نیروی منابع انسانی، سرمایه، منابع سرمایهای مثل زمین و مدیریت اشاره کرد که نیروی انسانی بهنوبه خود اهمیت و جایگاه ویژهای در بین سایر عوامل دارد.
نیروی انسانی در هر سازمانی باید کانون توجه قرار گیرد؛ چراکه عدم همسویی با چنین نگرشی باعث افزایش هزینهها خواهد شد و توجه به آن باعث رسیدن به اهداف بلندمدت سازمانها و بهرهوری آنها میگردد (ابوالفتحی و همکاران، 1398). مدیریت منابع انسانی یکی از فرآیندهای پشتیبانی و مدیریتی در هر سازمانی، اعم از خصوصی یا دولتی، کوچک و بزرگ است. انتظار میرود این فرآیند همانند سایر روندهای مدیریتی حمایتهای لازم برای اجرای موفقیتآمیز برنامههای استراتژیک را داشته باشد و از نیروهای صف (نیروهای عملیاتی) پشتیبانی و حمایت لازم صورت گیرد (ابوالعلایی و غفاری 1388). بر این اساس، جوامع و سازمانهای امروزی به اهمیت منابع انسانی در هر حرفه و هر شغل و سازمان پی بردهاند و میدانند که منابع خلاق، سرزنده و مستعد، یکی از داراییهای باارزش برای هر سازمان و یا هر صنعتی میباشد (1،2).
صنعت دام و طیور و آبزیان
امروزه صنعت دام، طیور و آبزیان تأمینکننده قسمت اعظمی از نیازهای انسان به مواد پروتئینی است. ازآنجاکه غذا و پروتئین نیاز هر انسان محسوب میشوند این صنعت نیز روزبهروز در حال رشد و قدرتمند شدن است؛ بهنحویکه امروزه به دومین صنعت قدرتمند در ایران تبدیلشده است.
با نگاهی به آمارهای ارائهشده توسط مراجع تخصصی میتوان گفت صنعت دام و طیور باسابقه 60 ساله و حضور واحدهای فرآوری و تولید انواع خوراک دام، طیور و آبزیان در سطح کشور علاوه برجذب و اشتغال بخش قابلتوجهی از نیروهای کار در بخش کشاورزی و دامپروری، از جنبه تولید نیز به یک کالای استراتژیک تبدیلشده است. مهمترین قدم در تولید خوراک دام و طیور تأمین مواد اولیه غلات، ذرت، گندم، جو، کنجاله و ضایعات منابع کشاورزی و دامی است. استفاده از ضایعات کشاورزی بهعنوان مواد اولیه در تولید خوراک دام و طیور یک روش پایدار و مقرونبهصرفه است. این روش به کشاورزان کمک میکند تا ضایعات مزرعه خود را به نحوی استفاده کنند که به تأمین تغذیه دام و طیور و حفاظت از محیطزیست کمک کند. همچنین هزینههای ایجاد و بهرهبرداری از یک کارخانه تولید خوراک دام بهشدت وابسته به عوامل متعددی میباشند که این عوامل شامل اندازه و مقیاس کارخانه، موقعیت جغرافیایی، تجهیزات موردنیاز، منابع انسانی متخصص، مواد اولیه، مجوزها و استانداردها و سایر عوامل میباشد که استخدام نیروی کار ماهر و متخصص برای مدیریت و اجرای عملیات تولید، کنترل کیفیت، مهندسی و موارد دیگر هزینههای مهمی را ایجاد میکند. بهبیاندیگر، صنعت دام و طیور وابستگی شدیدی به بخش کشاورزی و نیروی متخصص و تحصیلکرده در این صنعت دارد و تغییرات در حوزه کشاورزی به صنعت دام و طیور منعکسشده و آن را تحت تأثیر قرار میدهد (3).
اهمیت نیروی انسانی و تولید محصولات باکیفیت در کارخانههای تولید خوراک دام
کیفیت محصولات تولیدی یک سازمان، باکار نیروی انسانی رابطه مستقیم دارد. حال ممکن است فناوری، مواد، ماشینآلات و ابزار خریدنی هم در ارائه محصول یا خدمات نقش داشته باشند ولی درنهایت این انسان است که آن را به کار میگیرد، ترکیب و استفاده بهینه میکند و درنهایت محصول یا خدمات خروجی را به وجود میآورد و نوع، درجه و سطح کیفیت را تعیین میکند. نیروی انسانی باکیفیت و دانشمدار، مهمترین مزیت رقابتی سازمان و کمیابترین منبع در اقتصاد دانشمحور امروز است؛ لذا سازمانهای پیشرو با درک این حقیقت، تلاش وصفناپذیری جهت بهکارگیری بهینه از این منبع کلیدی در حوزههای گوناگون ازجمله کیفیت، تولید و مدیریت بهمنظور تحقق اهداف استراتژیک خود با استفاده از شیوهها و نظامهای نوین اثربخش کردهاند (4). عوامل توضیحدهنده رشد در بخش صنعت، بهخصوص صنعت دام و طیور را میتوان به سه عامل نیروی کار، سرمایه و بهرهوری عوامل تولید تقسیم نمود. درواقع سرمایه و نیروی کار، نهادههای مهم تولید هستند که کارگاههای صنعتی با بهکارگیری آنها و استفاده از فناوری اقدام به تولید محصولات خود میکنند. از سوی دیگر، بهرهوری کارگاههای صنعتی نیز میتواند از یکسو وابسته به فناوری مورداستفاده کارگاهها و از سوی دیگر ناشی از بهکارگیری مناسب نهادههای تولید باشد (5). همچنین بهکارگیری و استخدام نیروهای متخصص و دانشآموخته با استفاده از فناوری نوین در عرصه تولید خوراک دام، طیور و آبزیان کمک بزرگی به رونق اقتصادی بخش صنعت میکند که موجب افزایش اشتغال فارغالتحصیلان خواهد شد و اشتغال بیشتر این نیروهای انسانی تأثیر بسیار زیادی بر رونق و توسعه صنعت دارد (شکل 1).
(شکل 2)
مهمترین موانع اشتغال بخش خصوصی در صنعت دام و طیور
- بازه ضعیف فعالیتهای اقتصادی
- استخدامهای فامیلی
- نبود تجربه علمی و مهارتهای تولیدی در فارغالتحصیلان
- ضعف علمی و مهارتی نیروهای به کار گرفتهشده (6)
برنامههای بلندمدت و کوتاهمدت برای قرار گرفتن در مسیر توسعه پایدار در صنعت دام و طیور
الف) دانشگاه
دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی مسئولیت تربیت و عرضه نیروی انسانی متخصص (آموزش)، گسترش مرزهای دانش (پژوهش) و مشارکت و همکاری در طرحهای توسعهای (خدمات) را بر عهدهدارند. ادعای دانشگاهها به انجام رسالت خود و گلایه دستگاههای اجرایی به پاسخگو نبودن فارغالتحصیلان دانشگاهها به نیازهای اقتصادی- اجتماعی کشور بحثی عمیق و باسابقه طولانی است؛ لذا برای آموزش نیروی متخصص موارد زیر مورد اهمیت است:
- ایجاد رشتههای کاربردی تخصصی در خصوص تربیت نیروی انسانی ماهر در صنعت دام و طیور.
- انجام تحقیقات سفارشی صنعت دام، طیور و آبزیان در پایاننامهها و طرحهای دانشگاهی.
- تقویت محل ارتباطی صنعت دام و طیور با مراکز علمی و تحقیقاتی.
- تقویت پارک علم و فناوری در صنعت دام و طیور.
- برگزاری دورههای آموزشی برای کارشناسان صنعت دام و طیور با امتیازآوری و تأثیر در رتبه نظاممهندسی.
ب) صنعت
- بهروزرسانی دانش فنی نیروی انسانی در حوزه صنعت دام و طیور.
- الزام واحدهای تولیدی به استخدام نیروی متخصص.
- هدفمندی تولید مناسب با نیاز بازار.
- ایجاد شرکتهای تولیدی دانشبنیان و توجه به بازارهای خاص.
ج) سازمانها و تشکلها
- وحدت در تصمیمگیری و پیگیری جدی مطالبات حوزه صنعت.
- نظارت دقیق و مسئولانه بر صدور مجوزهای مرتبط.
تأثیر نیروی انسانی کارآمد بر صنعت دام، طیور و آبزیان
1) نیاز به نظارت کمتر:
واقعیتی که امروزه در تمام مجموعهها به چشم میخورد این است که هر چه نیروی انسانی متخصصتر باشد نیاز به نظارت کمتر خواهد بود. درواقع آموزش صحیح سبب میشود تا نیروی انسانی بهمرورزمان عملکرد مستقیمی پیدا کند. کارمندی که به وظایف خود بهدرستی آشنا است دیگر نیاز به حضور مدام یا بالاسری ندارد.
2) ایجاد یک گروه مستعد و توانا:
زمانی که تمام کارکنان یک مجموعه بهخوبی آموزشدیده باشند و در کار خود متخصص شوند اگر یکی از آنها به هر دلیلی سازمان را ترک کرد خللی در انجام امور پیش نخواهد آمد.
3) نمایان شدن قابلیتهای کارکنان:
نادیده گرفتن استعدادهای کارکنان ضربه بزرگی به عملکرد آنها میزند؛ لذا یکی از اثرات دیگر بر تربیت نیروی متخصص توجه به استعدادهای نهفته نیروی انسانی است.
4) افزایش بازدهی و بهرهوری:
زمانی که بتوان دانش و مهارت کارمندان خود را در مورد مسائل روز دنیا بهروز کرد، بدون شک عملکرد آنها نیز مؤثرتر خواهد بود. درواقع بهبود عملکرد کیفی و کمی کارکنان نتیجه آموزشهایی درست است که صرفهجویی در زمان، هزینه و انرژی را در پی دارد (شکل 2).
(شکل 1)
نتایج آماری نیروی کار در بخش صنعت دام و طیور
بخش مولد اقتصاد با چالش مهاجرت متخصصان روبهرو شده است. در حال حاضر خطوط تولیدی بنگاهها خصوصاً صنعت دام و طیور با کمبود جدی نیروی متخصص مواجه است. ارزیابی مشکلات بنگاههای اقتصادی هم بیانگر این است که مهاجرت نیروی کار ماهر و تکنسینها به کشورهای همسایه از سال گذشته تاکنون به کمبود نیروی کار تبدیلشده است. طی گزارشهای آماری از فروردینماه ۱۴۰۲، شاخص میزان استخدام و بهکارگیری نیروی انسانی طی ۱۳ دوره از فروردین سال گذشته تاکنون به کمترین مقدار خود رسیده است. بررسیها حاکی از آن است که فعالان اقتصادی از یکسو با کمبود نیروی کار ماهر و از سوی دیگر به دلیل افزایش فشار هزینههای تولید، تعدیل نیرو داشتهاند.
همچنین فعالان اقتصادی و سرمایهگذار با دادن پالس منفی، نیروی کار را نیز از بخش تولید و مولد کشور فراری داده است. این نهتنها در صنعت دام، طیور و تولید خوراک دامی بلکه در تمامی صنایع ازجمله بخش کشاورزی و خدمات به چشم میخورد. نیروی کار متخصص به دلیل جذابیت درآمدی مشاغل واسطهای و اشتغال در بخش خدمات، از بخش تولیدی و مولد، خارج یا جذب بازار کار کشورهای دیگر شدهاند. موضوع نگرانکننده در این میان این است که دامنه مهاجرت نیروی کار ایران که پیشازاین عمدتاً محدود به مغزها، نیروهای متخصص، شرکتهای نوآفرین و فارغالتحصیلان دانشگاهی و مقصد آنها اغلب کشورهای اروپایی و آمریکایی بود، گستردهتر شده و به نیروی کار فنی، تکنسین و کارشناس خطوط تولید رسیده است. بر اساس این گزارش، به دلیل تمایل به مهاجرت نیروی کار ماهر، با کمبود نیروی کار متخصص در بازار کار صنعت دام و طیور روبهرو هستیم. از طرفی بخش زیادی از نیروی کار فعال در بازار کار، تخصص و انگیزه کافی ندارند، درنتیجه بهرهوری کاهش پیداکرده است (9). به عقیده فعالان اقتصادی، افزایش هزینههای نهادههای تولید و ارائه خدمات ازجمله دستمزدها، قیمت انرژی و تجهیزات باعث شده است تا شرکتها برای جبران هزینهها ناچار به تعدیل نیرو در بعضی از این صنایع شوند. طبق اطلاعاتی که مرکز پژوهشهای اتاق ایران و مرکز آمار ایران از جمعیت نیروی کار در این صنعت منتشر کرده است، شاخص میزان استخدام و بهکارگیری نیروی انسانی در اسفند 1401، «73/ 50» بوده و در مرز خنثی (50) قرارگرفته است. در فروردینماه 1402 هم نشان میدهد که شاخص میزان استخدام و بهکارگیری نیروی انسانی (07/ 47) با کاهش همراه بوده و طی 13 دوره از فروردین سال گذشته به کمترین میزان خود رسیده است (نمودار 1) (7).
(نمودار 1)
فعالان اقتصادی در این صنعت از یکسو با کمبود نیروی کار ماهر به دلیل شرایط تورمی، عدم تناسب دستمزدها و مهاجرت نیروی کار روبهرو هستند و از سوی دیگر به دلیل افزایش فشار هزینههای تولید، تعدیل نیرو داشتهاند.
با توجه به آمارهای سه سال گذشته سهم نیروی کار متخصص، آموزشدیده و فارغالتحصیل در این صنعت نسبت به سه سال گذشته رو به افزایش است؛ اما متأسفانه به دلایل شرایط اقتصادی کشور و ناامیدی از بهبود اوضاع اقتصادی در کنار متغیرهایی که فضای اقتصادی را بیثبات و پیشبینیناپذیر کرده است، سبب شده است که اغلب نیروهای متخصص مهاجرت کنند. برای جلوگیری از روند خروج نیروی متخصص برای کسبوکارها و بنگاهها چه در این صنعت و چه در صنایع دیگر، باید همتراز با بازارهای جهانی دستمزد نیروی کار پرداخت شود و هزینه واقعی نیروی متخصص پرداخت گردد (نمودار 2)(8).
(نمودار 2)
نتیجهگیری
از دیرباز تاکنون منابع انسانی در هر سازمانی جزء یکی از دارائیهای سازمان محسوب شده است. در چند دهه اخیر این نقش پررنگتر شده و سازمانها بهخوبی میدانند که منابع انسانی مهمترین و باارزشترین سرمایه آنها به شمار میروند؛ اما سازمانها برای داشتن و حفظ کردن این دارایی باارزش نیاز به یک سیستم کارآمد و مناسب داشتهاند؛ ازاینرو مدیریت منابع انسانی در هر سازمان، شرکت و یا صنعت برای رسیدگی به امور انسانی ایجادشده است.
با توجه به اینکه صنعت دام و طیور ارتباط مستقیم با سلامت و کیفیت محصولات غذایی و بقای بشر و افراد جامعه دارد، باعث ایجاد اشتغال و افزایش تولید ناخالص ملی شده است و درنتیجه برای بهتر شدن این صنعت نمیتوان فقط به فناوری اکتفا کرد و نیازمند مدیریت منابع انسانی صحیح، متخصص و کارآمد جهت ارتقاء این صنعت میباشد.
پیشنهادها
زمینه اشتغال نیروی انسانی فارغالتحصیل شده هرروز ابعاد تازهتری به خود گرفته و از دیدگاههای فرهنگی، اقتصادی و سیاسی وسعت مییابد. ازآنجاکه بیکاری دانشآموختگان لطمههای متعدی برای جامعه داشته است؛ لذا پیشنهاد میشود پژوهشهای دیگری طراحی و برخی از ابعاد دیگر این پدیده عمیقاً مورد واکاوی قرار گیرد؛ لذا انجام پژوهشهای زیر توصیه میشود:
– مطالعه و طراحی الگویی برای ثبت آمار تعداد نیروی انسانی دانشآموخته در صنعت دام و طیور، بیکاران، شاغلین و سازماندهی آنها در شرکتهای خصوصی، سازمان مدیریت و برنامهریزی، ادارات کشاورزی و دانشگاهها و … .
– اجرای پروژههایی برای شناسایی زمینههای اشتغال نیروی انسانی کارآمد در سراسر کشور.
– اجرای طرح تحقیقاتی چگونگی توسعه منابع انسانی، موانع، راهکارها و راهبردها در صنعت دام و طیور.
– بررسی وضعیت فعلی و دیدگاه دانشآموختگانی که از طریق خوداشتغالی در این صنعت فعالیت دارند.
– بررسی وضعیت نیروی انسانی دانشآموخته صنعت دام و طیور در بخش خصوصی.
– بررسی چگونگی افزایش پتانسیل و ظرفیت جذب نیروی کارآمد در بخش خصوصی از دانشآموختگان رشته دام، طیور و آبزیان برحسب فعالیتهای دامی، مرغداری، شیلات و … .
– بررسی اقتصادی (سود و زیان) سرمایهگذاری در عرضه نیروی انسانی دانشآموخته دام، طیور و آبزیان برای خانوادهها، جامعه، مؤسسات آموزشی و دانشگاهی.
منابع
1) ابوالفتحی جمشید، رسولی رضا، شناسایی ابعاد مدل مدیریت منابع انسانی با رویکرد سیستم عملکرد سال 1398. نشریه پژوهشی مدیریت ایران.
2) ابوالعلایی بهزاد و عباسی غفاری. سرمایه انسانی مزیت رقابتی در سازمانها سال 1388.
3) سایت تخصصی صنعت-دام- طیور-آبزیان.
4)شناسایی عوامل موفقت مدیریت منابع انسانی در کسبوکارهای کوچک و بزرگ.محمود احمد پور داریانی 1395.
5) مروری بر شاخههای مهم در سیستم تولیدی دام و طیور (نشریه علمی ترویجی دامستیک گروه علوم دامی دانشگاه تهران. زمستان 1399- رامیار قزداغی- پریسا حسینی- فرزاد غفوری).
6) برآورد نیروی متخصص موردنیاز و آسیبشناسی اشتغال دانشآموختگان در بخش کشاورزی کشور. دکتر غلامحسین زمانی. پاییز 1380.
7) مركز آمار ايران، نتايج طرح آمارگيري نيروي كار از سال 1384 تا 1400.
8) مركز آمار ايران، نتايج طرح آمارگيري نيروي كار (1402- 1400).
9) روزنامه دنیای اقتصاد و صنعت شماره 5877
دیدگاهی یافت نشد